Gebouweigenaren en beheerders krijgen te maken met een nieuwe verplichting: GACS. Vanaf 1 januari 2026 moeten grote utiliteitsgebouwen (>290 kW aan verwarmings- of koelvermogen) beschikken over een Gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS). Dit is meer dan een standaard gebouwbeheersysteem – het is een slimme integratie die comfortinstallaties gebruikersgericht afstemt op de daadwerkelijke bezetting en behoefte. Het doel: energieverspilling tegengaan, comfort verhogen en voldoen aan strengere duurzaamheidsregels. In dit artikel duiken we dieper in op wat GACS inhoudt, waarom het belangrijk is voor energie-efficiënt en duurzaam gebouwbeheer, wat er van u als vastgoedeigenaar of -beheerder verwacht wordt, en hoe u met Rhino aan de GACS-eisen kunt voldoen.
GACS staat voor Gebouwautomatiserings- en Controlesysteem – een systeem dat doorlopend het gebouwbeheer optimaliseert. In de praktijk komt dit neer op gebruikersgerichte afstemming van comfortinstallaties: de verwarmings-, koel- en ventilatiesystemen (en andere comfortinstallaties) worden continu gemonitord en bijgestuurd op basis van de actuele behoefte en gebruik van het gebouw. Het concept is geïntroduceerd vanuit de Europese Energy Performance of Buildings Directive (EPBD) en heeft als doel om de kloof tussen ontwerp en gebruik te dichten. Waar nieuwbouw al sinds 2021 aan BENG-eisen (Bijna Energieneutrale Gebouwen) moet voldoen in ontwerp, zorgt GACS ervoor dat gebouwen ook in de gebruiksfase efficiënt en slim worden aangestuurd.
De verplichting tot GACS komt voort uit de EPBD-richtlijn (herziening III) en is in Nederland vastgelegd in het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL). De achterliggende gedachte is dat grote gebouwen enorme energiebesparingen kunnen realiseren met slimme techniek. Conventionele gebouwbeheersystemen (GBS) regelen wel het klimaat, maar geven weinig feedback over efficiëntie. GACS gaat een stap verder: het controleert permanent het energieverbruik, slaat data op en analyseert deze. Het systeem kan detecteren waar installaties inefficiënt werken of onnodig aan staan, en aanbevelingen geven of zelfs automatisch bijsturen. Daarnaast moet een GACS kunnen communiceren met andere technische systemen en apparaten in het gebouw – van klimaatsystemen tot zonnepanelen en laadpalen – ongeacht de fabrikant. Het is dus een integrale aanpak om alle gebouwinstallaties op elkaar af te stemmen voor optimale prestaties.
Belangrijkste doelen van GACS:
Continu energie monitoren en bijsturen: Het systeem houdt het energieverbruik continu in de gaten en kan bij afwijkingen ingrijpen of de beheerder waarschuwen. Denk aan het automatisch terugregelen van ventilatie of verwarming als ruimtes leeg zijn.
Verliezen en optimalisaties detecteren: GACS signaleert rendementsverliezen of onnodig verbruik in technische installaties en informeert de gebouwbeheerder over verbetermogelijkheden. Zo wordt duidelijk waar bijvoorbeeld isolatie, instellingen of onderhoud aangepakt kunnen worden.
Integratie van systemen: Een GACS praat met alle verbonden systemen (HVAC, verlichting, zonwering, et cetera) en kan samenwerken met energiebronnen als zonnepanelen of batterijen. Hierdoor wordt het gebouw als geheel slimmer en kan het bv. gratis zonne-energie maximaal benutten.
Comfort voor gebruikers bewaken: Hoewel energie-efficiëntie centraal staat, blijft comfort belangrijk. GACS streeft naar een efficiënt geregeld binnenklimaat zónder comfortverlies. Sterker nog, een goed afgestemd klimaat verhoogt het comfort van gebouwgebruikers en voorkomt klachten. Uiteindelijk wil GACS een situatie bereiken die overeenkomt met regelfamilie klasse A of B (zeer efficiënte tot verbeterde standaard regeling) volgens NEN-EN-ISO 52120.
De invoering van GACS verloopt gefaseerd. Per 1 januari 2026 moeten utiliteitsgebouwen (zoals kantoren, zorginstellingen, onderwijsgebouwen, winkels) met een verwarmings- of koelinstallatie van meer dan 290 kW nominaal vermogen aan de GACS-eisen voldoen. Dit betreft met name grote panden en complexen. Vanaf 1 januari 2030 geldt dit ook voor gebouwen met installaties groter dan 70 kW – waarmee ook middelgrote gebouwen onder de verplichting vallen. GACS maakt daarmee onderdeel uit van een bredere trend naar slimme, energiezuinige gebouwen in het kader van de Europese Green Deal.
Tip: De functionele eisen aan GACS zijn vastgelegd in de BBL (art. 3.145/3.146 e.v.) en gebaseerd op de norm NEN-EN-ISO 52120-1. U hoeft niet per se die norm letterlijk te volgen, maar het geeft een richtlijn. Zo is een GACS dat voldoet aan klasse C (standaard) voor klimaatregeling én klasse B (verbeterd) voor energiemanagementcomponent in lijn met de eisen. U mag echter ook een gelijkwaardige aanpak hanteren, bijvoorbeeld een specialist inschakelen voor een GACS-rapportage op maat.
GACS draait niet alleen om voldoen aan regels; het biedt ook grote kansen op het gebied van energie-efficiëntie, duurzaamheid en comfort. Hieronder belichten we waarom GACS essentieel is binnen de huidige kaders van energiebeleid en ESG-doelen.
Energie-efficiëntie & kostenbesparing: Traditioneel werden klimaatinstallaties vaak volgens vaste tijdschema’s aangestuurd, ongeacht of ruimtes in gebruik waren. Dit leidde tot verspilling (verwarming of koeling van lege ruimtes). GACS voorkomt dit door adaptief te regelen op basis van real-time gebruiksdata. Uit praktijkervaringen blijkt dat energiekosten met 25–30% kunnen dalen dankzij slimme afstemming van installaties. Geen overbodige verwarming in het weekend, geen koeling in ruimtes die al comfortabel zijn – alle systemen werken op het nodige minimum voor comfort. Deze efficiënte bedrijfsvoering merk je direct in de energierekening én in een lagere CO₂-footprint van het gebouw.
Duurzaamheid & ESG-verantwoording: Vastgoedeigenaren staan onder druk om hun ESG-doelstellingen (Environmental, Social & Governance) te halen. Gebouwen spelen hierbij een grote rol in energieverbruik en uitstoot. GACS helpt bij het aantoonbaar duurzaam beheren van vastgoed. Doordat het systeem het verbruik registreert en optimaliseert, kunnen eigenaren gemakkelijker rapporteren over hun prestaties. Sterker nog, de data die een GACS verzamelt, is audit-ready en geschikt voor duurzaamheidsrapportages onder bijvoorbeeld de EED (Energy Efficiency Directive) en CSRD (nieuwe EU-richtlijn voor duurzaamheidsrapportages). Dit vereenvoudigt het voldoen aan rapportageplichten en versterkt de ESG-score van uw vastgoedportfolio. Bovendien kan implementatie van GACS bijdragen aan certificeringen zoals BREEAM en WELL, aangezien deze keurmerken waarde hechten aan energiebeheer en binnenklimaat-monitoring.
Regelgeving & toekomstbestendigheid: De GACS-verplichting is onderdeel van een bredere aanscherping van regelgeving. Zo vervalt voor gebouweigenaren met GACS de plicht tot periodieke EPBD-keuringen van klimaatinstallaties – het continu monitoren via GACS neemt die controlefunctie over. Ook komen mogelijk Scope 14-inspecties (in het kader van energiezorg) te vervallen, wat administratieve lasten scheelt. Verder wordt vooruitgeblikt op aanvullende regels: zo treedt naar verwachting in 2027 de Smart Readiness Indicator (SRI) in werking voor grote gebouwen, en volgen eisen voor automatische lichtregeling (2028) en verdere uitbreidingen. Investeren in GACS is daarmee vooruitlopen op toekomstige verplichtingen. U slaat als het ware twee vliegen in één klap: nú voldoen aan de wet én uw gebouw klaarstomen voor de normen van morgen.
Comfort en bedrijfsvoering: Naast energievoordelen zorgt GACS voor een stabieler en gezonder binnenklimaat. Doordat het systeem afwijkingen snel signaleert, kunnen storingen vroegtijdig worden verholpen en is het klimaat consistent op peil. Gebouwbeheerders profiteren van vroegtijdige storingssignalen en planbaar onderhoud, wat onverwachte uitval voorkomt. Dit komt de gebruikerstevredenheid ten goede: tevreden huurders of medewerkers in een comfortabel, goed geregeld gebouw. Bovendien betekent een optimaal afgesteld systeem minder slijtage en een langere levensduur van installaties.
Als eigenaar of beheerder van een utiliteitsgebouw moet u tijdig actie ondernemen om aan de GACS-verplichting te voldoen. Maar wat houdt dat precies in? Hier zijn de stappen en aandachtspunten:
Inventariseer of de verplichting op uw gebouw(en) van toepassing is. Controleer het nominaal vermogen van uw verwarmingsinstallatie(s) en koelingsinstallatie(s). Is dit meer dan 290 kW (totaal)? Dan moet u vóór 1 januari 2026 een GACS geïmplementeerd hebben. Ligt het vermogen tussen 70 en 290 kW, dan heeft u tot 2030 de tijd. Noteer welke gebouwen binnen uw portefeuille in deze categorie vallen.
Beoordeel de huidige systemen: Heeft u al een vorm van gebouwbeheer of energieregistratie? Veel gebouwen hebben bijvoorbeeld een gebouwbeheersysteem (GBS) of een energieregistratie- en bewakingssysteem (EBS). Deze systemen kunnen een deel van de GACS-functionaliteit dekken, maar vaak onvoldoende. Een GBS automatiseert wel de klimaatinstallaties, maar geeft geen feedback over afwijkingen of optimalisaties. Een EBS registreert verbruik, maar kan meestal niet analyseren of communiceren met andere systemen. Breng in kaart waar de gaps zitten tussen uw huidige situatie en de GACS-eisen. U kunt hiervoor gebruikmaken van de Checklist Technische Eisen GACS, gebaseerd op de NEN-ISO 52120 norm, om te zien welke klasse uw huidige systeem haalt.
Verbeteropties bepalen: Stel een plan op voor eventuele aanpassingen of upgrades. Misschien volstaat het uitbreiden van uw huidig systeem met extra sensoren, slimme thermostaten of een energiebeheerplatform. In andere gevallen is de implementatie van een geheel nieuw gebouwbeheersysteem met GACS-functionaliteit nodig. Toets elke mogelijke verbetering zowel technisch (kan het in uw gebouw?) als financieel (wat kost het, wat bespaart het?) op haalbaarheid. Denk hierbij ook aan quick wins: bijvoorbeeld het plaatsen van slimme meters of koppelingen tussen uw HVAC en aanwezigheidsdetectie.
Maak begrijpelijk hoe u voldoet: De wet schrijft functionaliteiten voor, maar laat de implementatie vrij. U hoeft niet per se elke installatie volledig te automatiseren als u kunt aantonen dat u hetzelfde doel bereikt. Bijvoorbeeld, handbediende zonwering hoeft niet vervangen te worden door automatische, mits u kunt aantonen dat de zonwering effectief wordt gebruikt om oververhitting te voorkomen. Leg dus goed vast hoe uw beheerprocedures of alternatieve maatregelen bijdragen aan de GACS-doelen. In sommige gevallen is het verstandig een gecertificeerde energie-expert of installatie-adviseur in de arm te nemen. Deze kan een officiële rapportage opstellen waaruit blijkt dat u met gelijkwaardige maatregelen voldoet aan de eisen (de zogenoemde Gelijkwaardigheidsverklaring).
Implementeer en documenteer: Voer de gekozen oplossingen door. Dit kan variëren van het installeren van nieuwe regelsystemen, het integreren van een energie monitoring platform, tot het instellen van alarmen voor bepaalde drempelwaarden. Zorg dat alle betrokkenen (facilitair managers, technische dienst) op de hoogte zijn en eventueel getraind worden in het gebruik van het nieuwe systeem. Leg de instellingen en functies duidelijk vast in een beheerplan. GACS is geen eenmalige “set-and-forget” verplichting – u moet kunnen aantonen dat het blijvend functioneert. Continue bewaking en periodieke evaluatie van de prestaties horen daarbij.
Monitor en verbeter continu: Nadat GACS actief is, is het belangrijk de data te blijven volgen. Identificeer trends: gaan het energieverbruik en de pieklasten daadwerkelijk omlaag? Waar treden nog afwijkingen op? Gebruik deze inzichten om verdere finetuning door te voeren. GACS verplicht u feitelijk tot een cyclus van voortdurende optimalisatie – iets wat uiteindelijk niet alleen de compliance, maar vooral uw energiekosten en klimaatimpact ten goede komt.
Praktisch voorbeeld: Stel, uw kantoorgebouw heeft al een basis GBS voor verwarming en koeling. Dit GBS houdt echter geen verbruiksdata bij en kan niet koppelen met uw ventilatiesysteem. Om te voldoen aan GACS besluit u een aanvullend energiemanagementsysteem te installeren dat het stroom- en gasverbruik realtime monitort en analyseert. Ook plaatst u CO₂-sensoren die via het platform de ventilatie automatisch opschalen bij een hoge bezetting. Na implementatie laat u door een specialist een rapport opstellen waarin staat dat het totale systeem nu aan klasse B/C voldoet volgens NEN-EN-ISO 52120. U heeft daarmee aangetoond dat uw gebouw aan de GACS-eis voldoet én u merkt dat het energieverbruik in de eerste maanden al is gedaald.
Een GACS implementeren en beheren kan complex lijken. Hier komt Rhino in beeld. Rhino biedt een compleet platform voor energie monitoring en gebouwprestatie-analyse dat naadloos aansluit op de GACS-eisen. Het kan gezien worden als de “intelligentie” die nodig is om comfortinstallaties gebruiksgericht af te stemmen en aantoonbaar te maken dat u voldoet. Hieronder bespreken we specifiek hoe Rhino u helpt bij elke kernaspect van GACS:
Continue monitoring van energie en prestaties: Rhino’s platform verzamelt 24/7 gegevens van al uw energiemeters en relevante sensoren in het gebouw. U krijgt real-time inzicht in elektriciteit, gas, warmte en bijvoorbeeld temperatuur of luchtkwaliteit op één dashboard. Deze centrale monitoring maakt het eenvoudig om het verbruik permanent te controleren. Bovendien is de data hoogwaardig en gedetailleerd – Rhino registreert op granulariteit tot 15 minuten of beter, zodat u afwijkingen direct opmerkt. Dit voldoet aan de GACS-eis van permanent bijhouden én maakt bijsturen mogelijk zodra dat nodig is. Met Rhino kunt u bijvoorbeeld live zien of een verwarmingsketel onnodig draait na kantooruren, of dat het piekvermogen hoger is dan verwacht.
Automatische rapportages en analyse: Het Rhino platform analyseert de verzamelde data en genereert automatische rapportages op maat. U ontvangt periodiek (bijvoorbeeld wekelijks of maandelijks) duidelijke overzichten van het energieverbruik, performance KPI’s van installaties en eventuele afwijkingen. Deze rapportages zijn audit-proof en handig voor zowel interne evaluatie als externe verantwoording. Voor GACS-naleving kunt u hiermee aantonen dat u de energie-efficiëntie van het gebouw toetst en eventuele rendementsverliezen opspoort – precies wat de wet vereist. Bovendien ondersteunen de rapportages uw duurzaamheidsverslaglegging: denk aan data voor EED-audits of CO₂-reductie rapportages in het kader van ESG. Rhino’s rapportages zijn flexibel te exporteren, zodat u ze direct kunt gebruiken voor bijvoorbeeld een energie-audit of een managementrapport.
Alerts bij afwijkende setpoints of comfortparameters: Een krachtige functie van Rhino is het instellen van alarmeren bij overschrijdingen. U kunt drempelwaarden bepalen voor allerlei parameters: temperatuur, vochtigheid, CO₂, maar ook energiegebruik of vermogen. Zodra een waarde buiten de gedefinieerde bandbreedte valt – bijvoorbeeld een zaalthermostaat die boven 24°C staat terwijl het 20°C hoort te zijn, of een ventilatiesysteem dat ’s nachts onvoorzien aanspringt – krijgt u direct een melding. Deze real-time alerts stellen u in staat om snel in te grijpen. Dit sluit aan bij GACS, waar men verwacht dat afwijkingen in de efficiëntie meteen gesignaleerd worden. Rhino kan bijvoorbeeld een waarschuwing sturen als het gelogde verbruik van een installatie 10% hoger is dan normaal onder vergelijkbare omstandigheden. Zo voorkomt u energieverspilling of comfortklachten voordat ze echt problematisch worden. Voor de technische dienst is dit goud waard: storingen of verkeerd ingestelde timers komen meteen boven water, wat leidt tot planbaar en proactief onderhoud.
Ondersteuning bij aantoonbare naleving: Uiteindelijk wilt u kunnen bewijzen dat uw gebouw aan de GACS-verplichtingen voldoet. Rhino maakt dit makkelijk. Alle verzamelde data, analyses en alerts worden veilig opgeslagen en zijn op ieder moment terug te kijken. Dit betekent dat u een digitaal logboek heeft van de prestaties van uw installaties en de verbetermaatregelen die u getroffen heeft. Moet u aan een handhaver of auditor aantonen dat u “de energie-efficiëntie toetst en optimaliseert”? U kunt simpelweg de Rhino-rapportages en trendanalyses overleggen, waaruit blijkt dat u continu monitort en optimaliseert. Bovendien biedt Rhino ondersteuning bij integratie met certificeringssystemen en rapportagetools. Denk aan koppelingen met BREEAM-in-use portals of ESG-dashboarding: de Rhino API kan gegevens automatisch doorleveren, zodat dubbele administratieve handelingen vervallen. Met Rhino heeft u dus altijd de bewijsvoering voor GACS op orde – van het constateren van afwijkingen tot en met de documentatie van verbeteracties. Dit geeft niet alleen rust richting de wetgever, maar ook richting uw eigen organisatie en eventuele stakeholders/investeerders.
Binnen het Rhino platform komen al deze punten samen in één gebruiksvriendelijke omgeving. Het systeem is vendor-agnostic en kan gekoppeld worden aan uw bestaande meters, sensoren en zelfs gebouwbeheersystemen – ongeacht merk of protocol. Hierdoor functioneert Rhino feitelijk als de ruggengraat van uw GACS-implementatie, die alle informatie samenbrengt en intelligente sturing mogelijk maakt. Terwijl GACS als concept voorschrijft wat er moet gebeuren, levert Rhino de tools om dit in de praktijk te doen én te bewaken.
De boodschap is duidelijk: GACS is niet alleen een verplichting, het is een kans om kosten te besparen en uw gebouwen future-proof te maken. Heeft u gebouwen die onder de GACS-regels vallen, of wilt u proactief uw energiebeheer verbeteren? Dan staat Rhino voor u klaar. Als wereldwijd toonaangevende oplossing in remote energy & utility monitoring begrijpt Rhino de uitdagingen van zowel compliance als operationele efficiëntie.
Met Rhino implementeert u de GACS-functionaliteit snel én doeltreffend, zonder grote ingrepen in uw bestaande installaties. Onze experts denken met u mee om het maximale uit uw data te halen en uw comfortinstallaties perfect op het gebruik af te stemmen. Kortom, u voldoet niet alleen aan de wet – u creëert ook direct waarde voor uw organisatie.
Interesse om aan de slag te gaan met Rhino en GACS? Boek een demo bij ons team van specialisten. We laten u graag zien hoe Rhino uw GACS-traject kan versnellen en vereenvoudigen, van implementatie tot blijvende optimalisatie. Neem vandaag nog contact op en ontdek hoe we samen uw gebouwen energiezuinig, comfortabel en compliant maken!